crossorigin='anonymous' src='https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-1553308877182847'/> महाराष्ट्र किल्ले व स्थळे यांची माहिती Forts and places in maharashtra: नोव्हेंबर 2026

शनिवार, १४ नोव्हेंबर, २०२६

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism

 

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


Introduction

Maharashtra has numerous forts and historical monuments that hold great importance in its history. When Chhatrapati Shivaji Maharaj began the establishment of Swarajya (self-rule), he brought several forts under its control. Among these, Subhanmangal Fort, located in Shirval village in Pune district, holds a special place.

This land fort reminds us of the courage and valour of the Marathas during the early days of Swarajya. The victory achieved by the Marathas at this fort is regarded as an important event in the history of Swarajya.

Today, most of the fort has been destroyed. Only one bastion, the Durga Devi Temple and a few historical remains can still be seen here. Even these surviving structures remind us of the glorious history of Swarajya.


. Geographical Location of Subhanmangal Fort

Subhanmangal Fort is located in Shirval village, Pune district, Maharashtra. Shirval is an important village situated along the Pune–Bengaluru National Highway. This land fort is located in the region surrounding the Nira River.

The remains of the fort can be seen a short distance from the main road of Shirval village. At present, most of the fort has been destroyed. Only one bastion and the Durga Devi Temple remain.


 How to Reach Subhanmangal Fort

Subhanmangal Fort can be reached by travelling from Pune or Mumbai.

- From Pune: Shirval can be reached via the Pune–Bengaluru National Highway.

- From Mumbai: Travel along the Mumbai–Pune Highway to Pune and then continue towards Shirval via the Pune–Bengaluru National Highway.

- From Shirval Bus Stand: From the bus stand, take the main road in the direction of the Nira River. The remains of the fort can be seen nearby.

The fort is easily accessible from Shirval village.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


. Places to Visit Around Subhanmangal Fort

1) The Fort Bastion

Subhanmangal is a land fort. In earlier times, forts were protected by defensive walls and bastions. Bastions played an important role in the fort's defence system.

Today, only one bastion of this fort remains. From this bastion, visitors can see the surrounding areas of Shirval village, the Nira River, Pragati High School and the settlements near the national highway.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


2) Durga Devi Temple (Bhavani Temple)

A small temple dedicated to Goddess Durga is situated a short distance from the fort's bastion. The goddess is also known as Bhavani Mata.

It is believed that some construction work on this temple was carried out during the Peshwa period. In modern times, the temple has undergone repairs, including plastering of its walls.

Inside the temple, there is a small shrine where the idol of the goddess is installed. The interior of the temple is clean and well maintained. Some remains of historical structures can also be seen in the temple areas.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


3) Veergal (Hero Stones)

Some damaged Veergal, or hero stones, can be seen in the outer area of the Durga Devi Temple.

In ancient times, stone memorials were erected in memory of warriors who lost their lives in battles or while defending forts. These memorial stones are known as Veergal.

These hero stones provide insights into the warfare traditions, bravery and cultural practices of preserving the memories of courageous warriors during that period.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


4) Shiva Lingam

A square-shaped Shiva Lingam can be seen within the temple areas. Some remains of ancient structures are also visible nearby.


5) Ancient Drinking Water Shelter

An ancient drinking water shelter can be seen along the national highway in Shirval village.

This structure is built in a square architectural style. Its roof is still in relatively good condition. Two large water containers carved out of stone can also be seen here.

In ancient times, such shelters were constructed to provide drinking water to travellers and passers-by. This structure offers an insight into the water supply arrangements and facilities provided for travellers during that period.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


6) Rameshwar Temple

The Rameshwar Temple is situated in Shirval village, near the Nira River and in the vicinity of Subhanmangal Fort.

It is an ancient religious site and an important centre of faith for local devotees. Visitors can also seek blessings at this temple during their visit to the fort.

4. Historical Background of Subhanmangal Fort

Subhanmangal Fort holds special significance in the history of the establishment of Swarajya by Chhatrapati Shivaji Maharaj.

Chhatrapati Shivaji Maharaj began his mission of establishing Swarajya from his ancestral jagir in the Pune region. At that time, he adopted a strategy of bringing several forts and territories under the control of Swarajya, which were then under the rule of the Adilshahi Sultanate.

After Shahajiraje Bhosale was taken prisoner by the Adilshahi forces, the Sultanate sent Fatte Khan on a military campaign against Swarajya in an attempt to put pressure on Shivaji Maharaj.

Fatte Khan established his camp at Belsar, near Purandar Fort. At that time, Shivaji Maharaj's army was comparatively small. Therefore, he adopted a careful military strategy to avoid unnecessary casualties among his soldiers.

An important incident related to the control of Subhanmangal Fort also took place during this conflict.

Later, after receiving information about the negligence of the Adilshahi officers responsible for the fort's security, Shivaji Maharaj sent Kavji Malhar on a mission to recapture the fort.

Kavji Malhar attacked the fort along with his troops. The Maratha soldiers broke through the fort wall and entered the fort. In this battle, Balaji Haibatrao, the Adilshahi fort commander, was defeated, and the Marathas captured Subhanmangal Fort and brought it under the control of Swarajya.

This victory is regarded as one of the important successes of the early military campaigns of Swarajya. For this reason, Subhanmangal Fort occupies a special place in the history of Maratha courage and valour.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


. Historical Importance of Subhanmangal Fort

Subhanmangal Fort is not merely a land fort; it is also a witness to important historical events that took place during the establishment of Swarajya.

The fort played an important role in the mission of establishing Swarajya undertaken by Chhatrapati Shivaji Maharaj. The victory achieved by the Marathas under the leadership of Kavji Malhar reminds us of their courage and military valour.

Today, the condition of the fort is extremely poor. Over time, its defensive walls and several other structures have been destroyed. Only one bastion, the Durga Devi Temple, hero stones and a few other remains can still be seen here.

It is our responsibility to preserve and protect this historical heritage.

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


. What to See During a Visit to Subhanmangal Fort

During a visit to Subhanmangal Fort, visitors should explore the following historical and religious sites:

1. The historic bastion of Subhanmangal Fort.

2. The Durga Devi Temple, also known as the Bhavani Mata Temple.

3. The ancient hero stones located within the temple areas.

4. The Shiva Lingam and other historical remains.

5. The ancient drinking water shelter in Shirval.

6. The Rameshwar Temple situated near the Nira River.

Conclusion

The history of every fort in Maharashtra reminds us of the courage and valour of our ancestors. Subhanmangal Fort is an important historical heritage site associated with the early phase of the establishment of Swarajya by Chhatrapati Shivaji Maharaj.

It is sad to see the present condition of the fort. Nevertheless, the surviving bastion, temple and hero stones continue to remind us of the bravery of the Marathas.

It is essential to preserve and protect these historical structures. Sharing information about historic forts like Subhanmangal with everyone is important for helping the younger generation understand the history of Swarajya and develop a sense of pride in our forts and heritage.

Let us explore the history of Maharashtra's forts and work together to preserve our historical heritage!

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism

Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism


सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी | subhanmangal killa

 सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी | subhanmangal killa 

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


प्रस्तावना

महाराष्ट्र के इतिहास में अनेक दुर्गों और किलों का विशेष महत्त्व है। छत्रपति शिवाजी महाराज ने जब स्वराज्य की स्थापना का कार्य प्रारंभ किया, तब उन्होंने अनेक किलों को स्वराज्य में शामिल किया। इन्हीं किलों में पुणे जिले के शिरवल गाँव में स्थित सुभानमंगल किला विशेष महत्त्व रखता है।

यह भुईकोट किला स्वराज्य की स्थापना के शुरुआती दौर में मराठों के शौर्य और पराक्रम की याद दिलाता है। इस किले पर मराठों द्वारा प्राप्त विजय को स्वराज्य के इतिहास की एक महत्त्वपूर्ण घटना माना जाता है।

आज इस किले का अधिकांश भाग नष्ट हो चुका है। यहाँ केवल एक बुर्ज, दुर्गा देवी का मंदिर और कुछ ऐतिहासिक अवशेष ही शेष हैं। फिर भी ये ऐतिहासिक वास्तुएँ आज हमें स्वराज्य के गौरवशाली इतिहास की याद दिलाती हैं।


. सुभानमंगल किले का भौगोलिक स्थान

सुभानमंगल किला महाराष्ट्र के पुणे जिले के शिरवल गाँव में स्थित है। शिरवल पुणे-बेंगलुरु राष्ट्रीय राजमार्ग पर स्थित एक महत्त्वपूर्ण गाँव है। यह भुईकोट किला नीरा नदी के आसपास के क्षेत्र में स्थित है।

शिरवल गाँव के मुख्य मार्ग से थोड़ी ही दूरी पर किले के अवशेष देखने को मिलते हैं। वर्तमान में किले का अधिकांश भाग नष्ट हो चुका है। यहाँ केवल एक बुर्ज और दुर्गा देवी का मंदिर शेष है।

. सुभानमंगल किले तक पहुँचने का मार्ग

सुभानमंगल किले तक पहुँचने के लिए पुणे या मुंबई से यात्रा की जा सकती है।

- पुणे से: पुणे-बेंगलुरु राष्ट्रीय राजमार्ग से शिरवल पहुँचा जा सकता है।

- मुंबई से: मुंबई-पुणे राजमार्ग से पुणे पहुँचकर आगे पुणे-बेंगलुरु राष्ट्रीय राजमार्ग से शिरवल पहुँचा जा सकता है।

- शिरवल बस स्टैंड से: बस स्टैंड से मुख्य सड़क द्वारा नीरा नदी की दिशा में जाने पर किले के अवशेष दिखाई देते हैं।

शिरवल गाँव से किले तक आसानी से पहुँचा जा सकता है।

. सुभानमंगल किले के आसपास देखने योग्य स्थान

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


१) किले का बुर्ज

सुभानमंगल एक भुईकोट प्रकार का किला है। पहले किले की सुरक्षा के लिए चारदीवारी और बुर्ज बनाए गए थे। बुर्ज किले की सुरक्षा व्यवस्था का एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा होते थे।

आज इस किले का केवल एक बुर्ज शेष है। इस बुर्ज से शिरवल गाँव का परिसर, नीरा नदी, प्रगति हाई स्कूल और राष्ट्रीय राजमार्ग के आसपास की बस्तियाँ दिखाई देती हैं।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


२) दुर्गा देवी मंदिर (भवानी मंदिर)

किले के बुर्ज से थोड़ी ही दूरी पर दुर्गा देवी का एक छोटा मंदिर स्थित है। इस देवी को भवानी माता के नाम से भी जाना जाता है।

बताया जाता है कि मंदिर का कुछ निर्माण कार्य पेशवा काल में हुआ था। आधुनिक समय में मंदिर की मरम्मत और दीवारों पर पलस्तर का काम भी किया गया है।

मंदिर के अंदर एक कक्ष है, जिसमें देवी की मूर्ति स्थापित है। मंदिर का आंतरिक परिसर साफ-सुथरा है। यहाँ कुछ ऐतिहासिक वास्तुओं के अवशेष भी देखने को मिलते हैं।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


३) वीरगळ (वीर शिलाएँ)

दुर्गा देवी मंदिर के बाहरी परिसर में कुछ खंडित वीरगळ देखने को मिलते हैं।

प्राचीन काल में युद्ध के दौरान या किले की रक्षा करते हुए वीरगति प्राप्त करने वाले योद्धाओं की स्मृति में स्थापित पत्थरों को वीरगळ कहा जाता है।

इन वीर शिलाओं से उस समय की युद्ध परंपराओं, वीरता और वीर योद्धाओं की स्मृतियों को सुरक्षित रखने की संस्कृति के बारे में जानकारी मिलती है।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


४) महादेव की पिंडी

मंदिर परिसर में महादेव की चौकोर आकार की पिंडी देखने को मिलती है। इसके पास कुछ प्राचीन वास्तुओं के अवशेष भी दिखाई देते हैं।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


५) प्राचीन प्याऊ

शिरवल गाँव में राष्ट्रीय राजमार्ग के किनारे प्राचीन काल का एक प्याऊ देखने को मिलता है।

यह प्याऊ चौकोर आकार की वास्तुशैली में बनाया गया है। इसकी छत आज भी काफी अच्छी स्थिति में है। यहाँ पत्थर में तराशे गए दो बड़े जलपात्र देखने को मिलते हैं।

प्राचीन काल में यात्रा करने वाले राहगीरों को पीने का पानी उपलब्ध कराने के लिए इस प्रकार के प्याऊ बनाए जाते थे। इस वास्तु से उस समय की जलापूर्ति व्यवस्था और यात्रियों की सुविधा के लिए की जाने वाली व्यवस्थाओं की जानकारी मिलती है।

६) रामेश्वर मंदिर

सुभानमंगल किले के आसपास नीरा नदी के निकट शिरवल गाँव में रामेश्वर मंदिर स्थित है।

यह एक प्राचीन धार्मिक स्थल है और स्थानीय श्रद्धालुओं के लिए आस्था का केंद्र है। किले की यात्रा के दौरान इस मंदिर के दर्शन भी किए जा सकते हैं।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


. सुभानमंगल किले का ऐतिहासिक इतिहास

छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा स्वराज्य की स्थापना के इतिहास में सुभानमंगल किले का विशेष महत्त्व है।

छत्रपति शिवाजी महाराज ने पुणे क्षेत्र में अपनी जागीर से स्वराज्य स्थापना के कार्य की शुरुआत की। उस समय उन्होंने आदिलशाही के अधिकार में आने वाले अनेक किलों और क्षेत्रों को स्वराज्य में शामिल करने की नीति अपनाई।

शहाजीराजे भोसले को आदिलशाही द्वारा बंदी बनाए जाने के बाद शिवाजी महाराज पर दबाव बनाने के लिए आदिलशाही ने फत्तेखान को स्वराज्य के विरुद्ध अभियान पर भेजा।

फत्तेखान ने पुरंदर किले के आसपास बेलसर में अपना पड़ाव डाला। उस समय शिवाजी महाराज की सेना संख्या में अपेक्षाकृत छोटी थी। इसलिए सैनिकों की अनावश्यक हानि से बचने के लिए शिवाजी महाराज ने सावधानीपूर्वक रणनीति अपनाई।

सुभानमंगल किले के अधिकार को लेकर भी इसी संघर्ष के दौरान एक महत्त्वपूर्ण घटना घटी।

बाद में किले की सुरक्षा की जिम्मेदारी संभाल रहे आदिलशाही सरदारों की लापरवाही की जानकारी मिलने पर शिवाजी महाराज ने किले को दोबारा प्राप्त करने के लिए कावजी मल्हार को अभियान पर भेजा।

कावजी मल्हार ने अपनी सेना के साथ किले पर आक्रमण किया। किले की दीवार तोड़कर मराठा सैनिकों ने अंदर प्रवेश किया। इस संघर्ष में आदिलशाही के किलेदार बालाजी हैबतराव की हार हुई और मराठों ने सुभानमंगल किले को जीतकर स्वराज्य में शामिल कर लिया।

यह विजय स्वराज्य के शुरुआती सैन्य अभियानों की महत्त्वपूर्ण सफलताओं में से एक मानी जाती है। इसी कारण सुभानमंगल किले को मराठों के शौर्य और पराक्रम के इतिहास में विशेष स्थान प्राप्त है।

. सुभानमंगल किले का ऐतिहासिक महत्त्व

सुभानमंगल किला केवल एक भुईकोट किला नहीं है, बल्कि यह स्वराज्य की स्थापना के समय की महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक घटनाओं का साक्षी है।

छत्रपति शिवाजी महाराज के स्वराज्य स्थापना के कार्य में इस किले का महत्त्वपूर्ण स्थान है। कावजी मल्हार के नेतृत्व में मराठों द्वारा प्राप्त विजय हमें मराठों के पराक्रम की याद दिलाती है।

आज किले की स्थिति अत्यंत दयनीय है। समय के साथ किले की दीवारें और अन्य वास्तुएँ नष्ट हो गई हैं। यहाँ केवल एक बुर्ज, दुर्गा देवी का मंदिर, वीर शिलाएँ और कुछ अवशेष ही शेष हैं।

इस ऐतिहासिक धरोहर का संरक्षण और संवर्धन करना हमारी जिम्मेदारी है।

६. सुभानमंगल किले की यात्रा के दौरान क्या देखें?

सुभानमंगल किले की यात्रा के दौरान निम्नलिखित ऐतिहासिक और धार्मिक स्थलों को अवश्य देखना चाहिए।

1. सुभानमंगल किले का ऐतिहासिक बुर्ज।

2. दुर्गा देवी अर्थात् भवानी माता का मंदिर।

3. मंदिर परिसर में स्थित प्राचीन वीर शिलाएँ।

4. महादेव की पिंडी और अन्य अवशेष।

5. शिरवल का प्राचीन प्याऊ।

6. नीरा नदी के आसपास स्थित रामेश्वर मंदिर।

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी |  subhanmangal killa


निष्कर्ष

महाराष्ट्र के प्रत्येक किले का इतिहास हमें अपने पूर्वजों के पराक्रम की याद दिलाता है। सुभानमंगल किला छत्रपति शिवाजी महाराज द्वारा स्वराज्य स्थापना के शुरुआती दौर की एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक धरोहर है।

आज किले की स्थिति देखकर मन दुखी होता है। फिर भी यहाँ शेष बचा बुर्ज, मंदिर और वीर शिलाएँ हमें मराठों के शौर्य की याद दिलाती हैं।

इन ऐतिहासिक वास्तुओं का संरक्षण और संवर्धन होना आवश्यक है। नई पीढ़ी को स्वराज्य का इतिहास समझाने और अपने गढ़-किलों के प्रति गर्व की भावना उत्पन्न करने के लिए सुभानमंगल जैसे ऐतिहासिक किलों की जानकारी सभी लोगों तक पहुँचाना जरूरी है।

आइए, महाराष्ट्र के गढ़-किलों का इतिहास जानें और अपनी ऐतिहासिक विरासत को सुरक्षित रखें!

सुभानमंगल किला (शिरवल) – स्वराज्य की पहली विजय का साक्षी | subhanmangal killa 


सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa

 

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | इतिहास, माहिती व पर्यटन

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


प्रस्तावना

महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनेक गड-किल्ल्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेचे कार्य सुरू केले, तेव्हा अनेक किल्ले स्वराज्यात सामील करून घेतले. या किल्ल्यांपैकी पुणे जिल्ह्यातील शिरवळ येथे असलेला सुभानमंगळ किल्ला विशेष महत्त्वाचा आहे.

स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळातील मराठ्यांच्या शौर्याची आणि पराक्रमाची आठवण करून देणारा हा भुईकोट किल्ला आहे. या किल्ल्यावर मराठ्यांनी मिळवलेला विजय हा स्वराज्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो.

आज या किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात पडझड झाली असून केवळ एक बुरुज, दुर्गादेवीचे मंदिर आणि काही ऐतिहासिक अवशेष शिल्लक आहेत. मात्र, या वास्तू आजही आपल्याला स्वराज्याच्या इतिहासाची साक्ष देतात.

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


. सुभानमंगळ किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान

सुभानमंगळ किल्ला महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील शिरवळ गावात आहे. शिरवळ हे पुणे-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गावरील महत्त्वाचे गाव आहे. नीरा नदीच्या परिसरात हा भुईकोट किल्ला वसलेला आहे.

शिरवळ गावातील मुख्य रस्त्यापासून थोड्याच अंतरावर किल्ल्याचे अवशेष पाहायला मिळतात. सध्या किल्ल्याचा बहुतांश भाग नामशेष झाला असून एक बुरुज आणि दुर्गादेवीचे मंदिर अस्तित्वात आहे.

. सुभानमंगळ किल्ल्यावर जाण्याचा मार्ग

सुभानमंगळ किल्ल्यावर जाण्यासाठी पुणे किंवा मुंबई येथून प्रवास करता येतो.

- पुण्याहून: पुणे-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गाने शिरवळ येथे पोहोचावे.

- मुंबईहून: मुंबई-पुणे महामार्गाने पुण्याला येऊन पुढे पुणे-बंगळुरू महामार्गाने शिरवळ गाठावे.

- शिरवळ बसस्थानकापासून: बसस्थानकापासून मुख्य रस्त्याने नीरा नदीच्या दिशेने गेल्यास किल्ल्याचे अवशेष पाहायला मिळतात.

शिरवळ गावातून किल्ल्यापर्यंत सहज पोहोचता येते.

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


. सुभानमंगळ किल्ल्याच्या परिसरातील पाहण्यासारखी ठिकाणे

 किल्ल्याचा बुरुज

सुभानमंगळ हा भुईकोट प्रकारातील किल्ला आहे. पूर्वी किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी तटबंदी आणि बुरुजांची उभारणी करण्यात आली होती. बुरुज हे किल्ल्याच्या संरक्षण व्यवस्थेतील महत्त्वाचे अंग होते.

आज या किल्ल्याचा केवळ एक बुरुज शिल्लक आहे. या बुरुजावरून शिरवळ गावाचा परिसर, नीरा नदी, प्रगती हायस्कूल आणि राष्ट्रीय महामार्गाच्या परिसरातील वस्ती पाहायला मिळते.

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


दुर्गादेवी मंदिर (भवानी मंदिर)

किल्ल्याच्या बुरुजापासून थोड्याच अंतरावर दुर्गादेवीचे छोटे मंदिर आहे. या देवीला भवानी माता म्हणूनही ओळखले जाते.

मंदिरातील काही बांधकाम पेशवेकालीन असल्याचे सांगितले जाते. अलीकडील काळात मंदिराची दुरुस्ती आणि गिलावा करण्यात आलेला दिसतो.

मंदिराच्या आतील दालनात देवीची मूर्ती आहे. मंदिर परिसर स्वच्छ असून ऐतिहासिक वास्तूंचे अवशेषही येथे पाहायला मिळतात.

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


 वीरगळ

दुर्गादेवी मंदिराच्या बाहेरील परिसरात काही भग्न वीरगळ पाहायला मिळतात.

पूर्वीच्या काळात युद्धात किंवा किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी लढताना वीरमरण आलेल्या योद्ध्यांच्या स्मरणार्थ उभारलेल्या शिळांना वीरगळ असे म्हणतात.

या वीरगळांमधून तत्कालीन युद्धपरंपरा, शौर्य आणि वीरांच्या स्मृती जपण्याची संस्कृती समजून घेता येते.

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


महादेवाची पिंड

मंदिर परिसरात महादेवाची चौरसाकृती पिंड पाहायला मिळते. तिच्या शेजारी काही प्राचीन वास्तूंचे अवशेषही दिसतात.

प्राचीन पाणपोई

शिरवळ गावात राष्ट्रीय महामार्गालगत प्राचीन काळातील पाणपोई पाहायला मिळते.

ही पाणपोई चौकोनी वास्तूच्या स्वरूपात बांधलेली आहे. तिचे छत आजही बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे. या ठिकाणी दगडात कोरलेले दोन रांजण पाहायला मिळतात.

पूर्वीच्या काळात प्रवास करणाऱ्या वाटसरूंना पिण्याचे पाणी उपलब्ध व्हावे, यासाठी अशा पाणपोई बांधल्या जात असत. तत्कालीन समाजातील पाणीपुरवठ्याची व्यवस्था आणि प्रवाशांची काळजी घेण्याची परंपरा या वास्तूमधून समजते.

रामेश्वर मंदिर

सुभानमंगळ किल्ल्याच्या परिसरात नीरा नदीच्या जवळ शिरवळ गावात रामेश्वर मंदिर आहे.

हे एक प्राचीन धार्मिक स्थळ असून स्थानिक भाविकांसाठी श्रद्धेचे स्थान आहे. किल्ल्याला भेट देताना या मंदिरालाही भेट देता येते.

 सुभानमंगळ किल्ल्याचा ऐतिहासिक इतिहास

सुभानमंगळ किल्ल्याला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या इतिहासात विशेष महत्त्व आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुणे परिसरातील आपल्या जहागिरीतून स्वराज्य स्थापनेच्या कार्याला सुरुवात केली. यावेळी त्यांनी आदिलशाहीच्या ताब्यातील अनेक किल्ले आणि प्रदेश स्वराज्यात सामील करण्याचे धोरण स्वीकारले.

शहाजीराजे भोसले यांना आदिलशाहीने कैद केल्यानंतर शिवाजी महाराजांवर दबाव आणण्यासाठी आदिलशाहीने फत्तेखानाला स्वराज्याविरुद्ध मोहिमेवर पाठवले.

फत्तेखानाने पुरंदर किल्ल्याच्या परिसरात बेलसर येथे आपला तळ ठोकला. त्या वेळी शिवाजी महाराजांचे सैन्य संख्येने तुलनेने लहान होते. त्यामुळे सैन्याची अनावश्यक हानी टाळण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी सावधगिरीचे धोरण स्वीकारले.

सुभानमंगळ किल्ल्याच्या ताब्याबाबतही याच संघर्षाच्या काळात महत्त्वाची घटना घडली.

पुढे किल्ल्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी असलेल्या आदिलशाही सरदारांच्या निष्काळजीपणाची माहिती मिळाल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी किल्ला पुन्हा मिळवण्यासाठी कावजी मल्हार यांना मोहिमेवर पाठवले.

कावजी मल्हार यांनी आपल्या सैन्यासह किल्ल्यावर हल्ला चढवला. किल्ल्याची तटबंदी फोडून मराठ्यांनी आत प्रवेश केला. या संघर्षात आदिलशाहीचा किल्लेदार बाळाजी हैबतराव याचा पराभव झाला आणि मराठ्यांनी सुभानमंगळ किल्ला जिंकून स्वराज्यात सामील केला.

हा विजय स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या लष्करी यशांपैकी एक महत्त्वाचा विजय मानला जातो. त्यामुळे सुभानमंगळ किल्ल्याला मराठ्यांच्या शौर्याच्या इतिहासात विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.

. सुभानमंगळ किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व

सुभानमंगळ किल्ला हा केवळ एक भुईकोट किल्ला नसून स्वराज्याच्या निर्मितीच्या काळातील महत्त्वाच्या घटनांचा साक्षीदार आहे.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यात या किल्ल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. कावजी मल्हार यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी मिळवलेला विजय हा मराठ्यांच्या पराक्रमाची आठवण करून देतो.

आज किल्ल्याची अवस्था अत्यंत दयनीय आहे. किल्ल्याची तटबंदी आणि इतर वास्तू काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या आहेत. केवळ एक बुरुज, दुर्गादेवीचे मंदिर, वीरगळ आणि काही अवशेष शिल्लक आहेत.

इतिहासाचा हा अमूल्य ठेवा जतन करणे ही आपली जबाबदारी आहे.

. सुभानमंगळ किल्ल्याला भेट देताना काय पाहावे?

सुभानमंगळ किल्ल्याला भेट दिल्यानंतर पुढील ऐतिहासिक आणि धार्मिक ठिकाणे आवर्जून पाहावीत.

1. सुभानमंगळ किल्ल्याचा ऐतिहासिक बुरुज.

2. दुर्गादेवी तथा भवानी देवीचे मंदिर.

3. मंदिर परिसरातील प्राचीन वीरगळ.

4. महादेवाची पिंड आणि इतर अवशेष.

5. शिरवळमधील प्राचीन पाणपोई.

6. नीरा नदीच्या परिसरातील रामेश्वर मंदिर.

निष्कर्ष

महाराष्ट्रातील प्रत्येक किल्ल्याचा इतिहास हा आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची आठवण करून देतो. सुभानमंगळ किल्ला हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक ठेवा आहे.

आज या किल्ल्याची अवस्था पाहून मनाला वाईट वाटते. मात्र, येथे शिल्लक असलेला बुरुज, मंदिर आणि वीरगळ आपल्याला मराठ्यांच्या शौर्याची आठवण करून देतात.

या ऐतिहासिक वास्तूंचे जतन आणि संवर्धन होणे गरजेचे आहे. नवीन पिढीला स्वराज्याचा इतिहास समजावा आणि आपल्या गड-किल्ल्यांविषयी अभिमान निर्माण व्हावा, यासाठी सुभानमंगळसारख्या ऐतिहासिक किल्ल्यांची माहिती सर्वांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.

चला तर मग, महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा इतिहास जाणून घेऊया आणि आपला ऐतिहासिक वारसा जपूया!

सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | subhanmangal killa


सुभानमंगळ किल्ला इतिहास | शिरवळचा भुईकोट किल्ला | Subhan Mangal Fort



Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism

  Subhanmangal Fort (Shirval) – Witness to the First Victory of Swarajya | History, Information and Tourism Introduction Maharashtra has num...