सुभानमंगळ किल्ला (शिरवळ) – स्वराज्याच्या पहिल्या विजयाचा साक्षीदार | इतिहास, माहिती व पर्यटन
प्रस्तावना
महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनेक गड-किल्ल्यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेचे कार्य सुरू केले, तेव्हा अनेक किल्ले स्वराज्यात सामील करून घेतले. या किल्ल्यांपैकी पुणे जिल्ह्यातील शिरवळ येथे असलेला सुभानमंगळ किल्ला विशेष महत्त्वाचा आहे.
स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळातील मराठ्यांच्या शौर्याची आणि पराक्रमाची आठवण करून देणारा हा भुईकोट किल्ला आहे. या किल्ल्यावर मराठ्यांनी मिळवलेला विजय हा स्वराज्याच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जातो.
आज या किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात पडझड झाली असून केवळ एक बुरुज, दुर्गादेवीचे मंदिर आणि काही ऐतिहासिक अवशेष शिल्लक आहेत. मात्र, या वास्तू आजही आपल्याला स्वराज्याच्या इतिहासाची साक्ष देतात.
. सुभानमंगळ किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान
सुभानमंगळ किल्ला महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील शिरवळ गावात आहे. शिरवळ हे पुणे-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गावरील महत्त्वाचे गाव आहे. नीरा नदीच्या परिसरात हा भुईकोट किल्ला वसलेला आहे.
शिरवळ गावातील मुख्य रस्त्यापासून थोड्याच अंतरावर किल्ल्याचे अवशेष पाहायला मिळतात. सध्या किल्ल्याचा बहुतांश भाग नामशेष झाला असून एक बुरुज आणि दुर्गादेवीचे मंदिर अस्तित्वात आहे.
. सुभानमंगळ किल्ल्यावर जाण्याचा मार्ग
सुभानमंगळ किल्ल्यावर जाण्यासाठी पुणे किंवा मुंबई येथून प्रवास करता येतो.
- पुण्याहून: पुणे-बंगळुरू राष्ट्रीय महामार्गाने शिरवळ येथे पोहोचावे.
- मुंबईहून: मुंबई-पुणे महामार्गाने पुण्याला येऊन पुढे पुणे-बंगळुरू महामार्गाने शिरवळ गाठावे.
- शिरवळ बसस्थानकापासून: बसस्थानकापासून मुख्य रस्त्याने नीरा नदीच्या दिशेने गेल्यास किल्ल्याचे अवशेष पाहायला मिळतात.
शिरवळ गावातून किल्ल्यापर्यंत सहज पोहोचता येते.
. सुभानमंगळ किल्ल्याच्या परिसरातील पाहण्यासारखी ठिकाणे
किल्ल्याचा बुरुज
सुभानमंगळ हा भुईकोट प्रकारातील किल्ला आहे. पूर्वी किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी तटबंदी आणि बुरुजांची उभारणी करण्यात आली होती. बुरुज हे किल्ल्याच्या संरक्षण व्यवस्थेतील महत्त्वाचे अंग होते.
आज या किल्ल्याचा केवळ एक बुरुज शिल्लक आहे. या बुरुजावरून शिरवळ गावाचा परिसर, नीरा नदी, प्रगती हायस्कूल आणि राष्ट्रीय महामार्गाच्या परिसरातील वस्ती पाहायला मिळते.
दुर्गादेवी मंदिर (भवानी मंदिर)
किल्ल्याच्या बुरुजापासून थोड्याच अंतरावर दुर्गादेवीचे छोटे मंदिर आहे. या देवीला भवानी माता म्हणूनही ओळखले जाते.
मंदिरातील काही बांधकाम पेशवेकालीन असल्याचे सांगितले जाते. अलीकडील काळात मंदिराची दुरुस्ती आणि गिलावा करण्यात आलेला दिसतो.
मंदिराच्या आतील दालनात देवीची मूर्ती आहे. मंदिर परिसर स्वच्छ असून ऐतिहासिक वास्तूंचे अवशेषही येथे पाहायला मिळतात.
वीरगळ
दुर्गादेवी मंदिराच्या बाहेरील परिसरात काही भग्न वीरगळ पाहायला मिळतात.
पूर्वीच्या काळात युद्धात किंवा किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी लढताना वीरमरण आलेल्या योद्ध्यांच्या स्मरणार्थ उभारलेल्या शिळांना वीरगळ असे म्हणतात.
या वीरगळांमधून तत्कालीन युद्धपरंपरा, शौर्य आणि वीरांच्या स्मृती जपण्याची संस्कृती समजून घेता येते.
महादेवाची पिंड
मंदिर परिसरात महादेवाची चौरसाकृती पिंड पाहायला मिळते. तिच्या शेजारी काही प्राचीन वास्तूंचे अवशेषही दिसतात.
प्राचीन पाणपोई
शिरवळ गावात राष्ट्रीय महामार्गालगत प्राचीन काळातील पाणपोई पाहायला मिळते.
ही पाणपोई चौकोनी वास्तूच्या स्वरूपात बांधलेली आहे. तिचे छत आजही बऱ्यापैकी सुस्थितीत आहे. या ठिकाणी दगडात कोरलेले दोन रांजण पाहायला मिळतात.
पूर्वीच्या काळात प्रवास करणाऱ्या वाटसरूंना पिण्याचे पाणी उपलब्ध व्हावे, यासाठी अशा पाणपोई बांधल्या जात असत. तत्कालीन समाजातील पाणीपुरवठ्याची व्यवस्था आणि प्रवाशांची काळजी घेण्याची परंपरा या वास्तूमधून समजते.
रामेश्वर मंदिर
सुभानमंगळ किल्ल्याच्या परिसरात नीरा नदीच्या जवळ शिरवळ गावात रामेश्वर मंदिर आहे.
हे एक प्राचीन धार्मिक स्थळ असून स्थानिक भाविकांसाठी श्रद्धेचे स्थान आहे. किल्ल्याला भेट देताना या मंदिरालाही भेट देता येते.
सुभानमंगळ किल्ल्याचा ऐतिहासिक इतिहास
सुभानमंगळ किल्ल्याला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या इतिहासात विशेष महत्त्व आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पुणे परिसरातील आपल्या जहागिरीतून स्वराज्य स्थापनेच्या कार्याला सुरुवात केली. यावेळी त्यांनी आदिलशाहीच्या ताब्यातील अनेक किल्ले आणि प्रदेश स्वराज्यात सामील करण्याचे धोरण स्वीकारले.
शहाजीराजे भोसले यांना आदिलशाहीने कैद केल्यानंतर शिवाजी महाराजांवर दबाव आणण्यासाठी आदिलशाहीने फत्तेखानाला स्वराज्याविरुद्ध मोहिमेवर पाठवले.
फत्तेखानाने पुरंदर किल्ल्याच्या परिसरात बेलसर येथे आपला तळ ठोकला. त्या वेळी शिवाजी महाराजांचे सैन्य संख्येने तुलनेने लहान होते. त्यामुळे सैन्याची अनावश्यक हानी टाळण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी सावधगिरीचे धोरण स्वीकारले.
सुभानमंगळ किल्ल्याच्या ताब्याबाबतही याच संघर्षाच्या काळात महत्त्वाची घटना घडली.
पुढे किल्ल्याच्या संरक्षणाची जबाबदारी असलेल्या आदिलशाही सरदारांच्या निष्काळजीपणाची माहिती मिळाल्यानंतर शिवाजी महाराजांनी किल्ला पुन्हा मिळवण्यासाठी कावजी मल्हार यांना मोहिमेवर पाठवले.
कावजी मल्हार यांनी आपल्या सैन्यासह किल्ल्यावर हल्ला चढवला. किल्ल्याची तटबंदी फोडून मराठ्यांनी आत प्रवेश केला. या संघर्षात आदिलशाहीचा किल्लेदार बाळाजी हैबतराव याचा पराभव झाला आणि मराठ्यांनी सुभानमंगळ किल्ला जिंकून स्वराज्यात सामील केला.
हा विजय स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या लष्करी यशांपैकी एक महत्त्वाचा विजय मानला जातो. त्यामुळे सुभानमंगळ किल्ल्याला मराठ्यांच्या शौर्याच्या इतिहासात विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.
. सुभानमंगळ किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व
सुभानमंगळ किल्ला हा केवळ एक भुईकोट किल्ला नसून स्वराज्याच्या निर्मितीच्या काळातील महत्त्वाच्या घटनांचा साक्षीदार आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या कार्यात या किल्ल्याला महत्त्वाचे स्थान आहे. कावजी मल्हार यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी मिळवलेला विजय हा मराठ्यांच्या पराक्रमाची आठवण करून देतो.
आज किल्ल्याची अवस्था अत्यंत दयनीय आहे. किल्ल्याची तटबंदी आणि इतर वास्तू काळाच्या ओघात नष्ट झाल्या आहेत. केवळ एक बुरुज, दुर्गादेवीचे मंदिर, वीरगळ आणि काही अवशेष शिल्लक आहेत.
इतिहासाचा हा अमूल्य ठेवा जतन करणे ही आपली जबाबदारी आहे.
. सुभानमंगळ किल्ल्याला भेट देताना काय पाहावे?
सुभानमंगळ किल्ल्याला भेट दिल्यानंतर पुढील ऐतिहासिक आणि धार्मिक ठिकाणे आवर्जून पाहावीत.
1. सुभानमंगळ किल्ल्याचा ऐतिहासिक बुरुज.
2. दुर्गादेवी तथा भवानी देवीचे मंदिर.
3. मंदिर परिसरातील प्राचीन वीरगळ.
4. महादेवाची पिंड आणि इतर अवशेष.
5. शिरवळमधील प्राचीन पाणपोई.
6. नीरा नदीच्या परिसरातील रामेश्वर मंदिर.
निष्कर्ष
महाराष्ट्रातील प्रत्येक किल्ल्याचा इतिहास हा आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाची आठवण करून देतो. सुभानमंगळ किल्ला हा छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या सुरुवातीच्या काळातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक ठेवा आहे.
आज या किल्ल्याची अवस्था पाहून मनाला वाईट वाटते. मात्र, येथे शिल्लक असलेला बुरुज, मंदिर आणि वीरगळ आपल्याला मराठ्यांच्या शौर्याची आठवण करून देतात.
या ऐतिहासिक वास्तूंचे जतन आणि संवर्धन होणे गरजेचे आहे. नवीन पिढीला स्वराज्याचा इतिहास समजावा आणि आपल्या गड-किल्ल्यांविषयी अभिमान निर्माण व्हावा, यासाठी सुभानमंगळसारख्या ऐतिहासिक किल्ल्यांची माहिती सर्वांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
चला तर मग, महाराष्ट्रातील गड-किल्ल्यांचा इतिहास जाणून घेऊया आणि आपला ऐतिहासिक वारसा जपूया!
सुभानमंगळ किल्ला इतिहास | शिरवळचा भुईकोट किल्ला | Subhan Mangal Fort
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा
ही एक वैयक्तिक माहितीपर वेबसाईट आहे. येथे दिलेली माहिती अभ्यास व संदर्भासाठी आहे.
अधिकृत माहितीसाठी संबंधित सरकारी संकेतस्थळ पाहावे.