संतोषगड किल्ला माहिती | इतिहास, ठिकाणे, मार्ग व पाहण्यासारखे अवशेषSantoshgad Fort Information in Marathi | Santoshgad Killa History, Location, Trek & Places to See
सातारा जिल्ह्यातील फलटण तालुक्यातील ताथवडी गावाजवळ उंच डोंगरावर वसलेला संतोषगड किल्ला हा महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या गिरीदुर्गांपैकी एक आहे. उंच डोंगररांग, ताशीव कडे, तटबंदी, बुरुज, प्रवेशद्वारे, कोठाराचे अवशेष, पाण्याची विहीर आणि मंदिरांचे अवशेष यांमुळे संतोषगडाला ऐतिहासिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
गडाचा परिसर पाहताना आज भग्न झालेल्या वास्तूंचे अवशेष दिसतात. या अवशेषांमधून पूर्वी गडावर सैनिकांची वस्ती, अन्नधान्य किंवा दारुगोळ्याचा साठा आणि दैनंदिन व्यवहारासाठी आवश्यक वास्तू असाव्यात, असा अंदाज बांधता येतो.
संतोषगड किल्ला कोठे आहे?
संतोषगड हा सातारा जिल्ह्यातील फलटण तालुक्यातील ताथवडी गावाजवळ आहे. ताथवडी गावातून गडाच्या दिशेने जाणारी पायवाट पकडून डोंगर चढत गडावर पोहोचता येते.
फलटण हे संतोषगडासाठी जवळचे प्रमुख तालुक्याचे ठिकाण आहे. फलटणपासून संतोषगड अंदाजे २४ किलोमीटर अंतरावर असल्याचे स्थानिक माहितीनुसार सांगितले जाते. तसेच लोणंदपासून गड सुमारे ४० किलोमीटर अंतरावर आहे.
संतोषगडाची उंची किती आहे?
संतोषगडाची समुद्रसपाटीपासूनची उंची अंदाजे २९०० फूट आहे. उंच डोंगरावर वसलेला असल्यामुळे हा किल्ला गिरीदुर्ग प्रकारात मोडतो.
गडाकडे जाताना डोंगराची चढण आणि काही ठिकाणी दगडी शिळांमधून जाणारी पायवाट अनुभवायला मिळते.
संतोषगड पाहण्यासाठी किती वेळ लागतो?
गडाचा मुख्य परिसर पाहण्यासाठी साधारणपणे अर्धा ते एक तास लागू शकतो. मात्र गडावर जाण्याचा प्रवास, चढाई, परिसरातील अवशेष पाहणे आणि विश्रांती यासाठी यापेक्षा अधिक वेळ राखून ठेवणे योग्य ठरते.
संतोषगड किल्ल्याकडे जाण्याचा मार्ग
संतोषगडाला जाण्यासाठी प्रथम ताथवडी गावात पोहोचावे. गावातील बाळसिद्धनाथ मंदिराजवळून गडाकडे जाणारी वाट धरता येते.
मंदिराचे दर्शन घेतल्यानंतर मंदिरासमोरील वाटेने पुढे जाताना हळूहळू डोंगराची चढण सुरू होते. गडाकडे जाण्यासाठी प्रशस्त वाहनरस्ता नसून काही भागात पायवाटेने चढाई करावी लागते.
डोंगरावर चढत गेल्यानंतर जागोजागी पडलेल्या दगडी शिळा आणि खडकांमधून वाट काढत गडाच्या प्रवेशद्वाराकडे जाता येते.
बाळसिद्धनाथ मंदिर
ताथवडी गावातील बाळसिद्धनाथ मंदिर हे गावचे ग्रामदैवत मानले जाते. मंदिराचे बांधकाम जुने असून स्थानिक माहितीनुसार ते सुमारे तीनशे वर्षांपूर्वीचे असल्याचे सांगितले जाते.
मंदिराच्या वरील भागात सुंदर कळस असून मंदिराच्या आतील रचनेत मंडप आणि गर्भगृह पाहायला मिळते. गर्भगृहामध्ये बाळसिद्धनाथांची मूर्ती आहे.
संतोषगडाची चढाई सुरू करण्यापूर्वी या मंदिराला भेट देणे हा प्रवासाचा एक महत्त्वाचा भाग ठरतो.
संतोषगडाचे प्रवेशद्वार
गडाच्या दिशेने पायवाटेने सुमारे २० ते २५ मिनिटे चालल्यानंतर पहिले प्रवेशद्वार लागते.
पहिले प्रवेशद्वार
पहिल्या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना बुरुज आहेत. या बुरुजांच्या मध्यभागी प्रवेशासाठी दरवाजा होता.
आज या प्रवेशद्वाराची बरीच पडझड झालेली दिसते. दरवाज्याचा वरील भाग ढासळलेला असून खालच्या बाजूचे बुरुजही काही प्रमाणात भग्न अवस्थेत आहेत.
दुसरे प्रवेशद्वार
पहिल्या दरवाजातून आत प्रवेश केल्यानंतर पुढे चढत गेल्यावर दुसरे प्रवेशद्वार लागते. दोन भिंतींच्या मध्ये असलेल्या या प्रवेशमार्गाच्या कमानीचा वरील भाग काळाच्या ओघात ढासळलेला दिसतो.
संतोषगडाचा महादरवाजा
पुढे चढत गेल्यावर गडाची तटबंदी आणि महादरवाजा दिसतो. या भागात तटबंदीची पडझड झालेली असली तरी काही भाग आजही मजबूत अवस्थेत आहे.
महादरवाजाच्या कमानीचा काही भाग ढासळलेला आहे. दरवाजाच्या चौकटीवर सुंदर रेषाकृती नक्षी दिसून येते. दरवाजातून आत गेल्यानंतर दोन्ही बाजूंना पहारेकऱ्यांच्या देवड्या दिसतात.
एका बाजूची देवडी तुलनेने सुस्थितीत असून तिच्या आतील बाजूस दिवे ठेवण्यासाठी किंवा साहित्य साठवण्यासाठी केलेल्या देवळ्या पाहायला मिळतात. दुसऱ्या बाजूची देवडी भग्न अवस्थेत आहे.
महादरवाजातून पुढे गेल्यावर गडाच्या मुख्य माथ्यावर प्रवेश करता येतो.
हनुमान आणि गणेश मंदिर
गडाच्या वरील भागात पुढे गेल्यावर एक ध्वजस्तंभ दिसतो. त्याच्या शेजारील छोट्या बुरुजासारख्या रचनेमध्ये हनुमान आणि गणेश मंदिराचे अवशेष पाहायला मिळतात.
गडावरील या देवस्थानांमुळे किल्ल्याच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाची कल्पना येते.
संतोषगडावरील कोठाराचे अवशेष
गडाच्या माथ्यावर गेल्यानंतर तीन खोल्या असलेली एक भग्न वास्तू दिसते. तिच्या बाजूच्या भिंती अजूनही काही प्रमाणात मजबूत आहेत; मात्र छताचा भाग कोसळलेला आहे.
प्रत्येक खोलीसाठी स्वतंत्र छोटा प्रवेशमार्ग दिसतो. या वास्तूचा उपयोग अन्नधान्य किंवा दारुगोळा साठवण्यासाठी कोठार म्हणून केला जात असावा, असा अंदाज व्यक्त केला जातो.
जुन्या बांधकामांचे अवशेष
संतोषगडावर पूर्वी असलेल्या वास्तूंचे अनेक अवशेष आजही दिसतात. लाकडी बांधकाम आणि छताचे भाग काळाच्या ओघात नष्ट झाले असले तरी काही ठिकाणी चौथरे आणि पायाभूत रचना शिल्लक आहेत.
या अवशेषांवरून गडावर सैनिक आणि इतर रहिवाशांसाठी निवासाच्या वास्तू असाव्यात, असे दिसून येते.
संतोषगडाची तटबंदी
किल्ल्याच्या सभोवताली असलेल्या तटबंदीचा बराचसा भाग आज भग्न अवस्थेत आहे. तरी काही ठिकाणी तटबंदीचे मजबूत अवशेष पाहायला मिळतात.
संतोषगडाला डोंगररांग आणि नैसर्गिक ताशीव कड्यांचे संरक्षण लाभलेले आहे. त्यामुळे पूर्वीच्या काळात गडाचे नैसर्गिक संरक्षण मजबूत असावे, असे गडाच्या रचनेवरून जाणवते.
संतोषगडावरील विहीर
गडाच्या मध्यवर्ती भागात झाडाझुडपांमध्ये एक जुनी पायऱ्यांची विहीर आहे. जवळ गेल्याशिवाय ती सहज लक्षात येत नाही.
विहिरीमध्ये उतरण्यासाठी दगडात खोदलेल्या पायऱ्या आहेत. वरील बाजूस कमानीची रचना असून तिचा काही भाग भग्न झालेला आहे.
ही विहीर गडावरील महत्त्वाचा पाणवठा असावा. मात्र सध्या विहिरीतील पाणी पिण्यासाठी वापरू नये. पाण्याचा नियमित उपसा होत नसल्यामुळे शेवाळ वाढलेले आणि झाडांची मुळे विहिरीत गेलेली दिसतात.
त्यामुळे गडभेटीला जाताना पिण्याचे पाणी स्वतःसोबत घेऊन जाणे आवश्यक आहे.
विहिरीजवळील महादेव मंदिर
विहिरीमध्ये उतरणाऱ्या पायऱ्यांच्या मार्गाजवळ एक छोटे चौकोनी मंदिर आहे. हे महादेवाचे मंदिर असून मंदिराच्या गर्भभागात शिवलिंग पाहायला मिळते.
गडावरील इतर धार्मिक अवशेषांप्रमाणे हे मंदिरही संतोषगडाच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक भाग आहे
गडावरील बुरुज आणि चोरवाटा
संतोषगडावर वेगवेगळ्या ठिकाणी बुरुजांचे अवशेष दिसतात. काही ठिकाणी चिलखती बुरुजांची रचना पाहायला मिळते.
या भागांमध्ये तटबंदीच्या आतील बाजूने जाणारे मार्ग तसेच बाहेरील डोंगराच्या दिशेने जाणाऱ्या वाटांचे अवशेष आढळतात. अशा वाटांचा उपयोग संकटकाळात बाहेर पडण्यासाठी, गडावर रसद आणण्यासाठी किंवा हालचालींसाठी केला जात असावा.
गडावरील मोठी दगडी शिळा
गडाच्या एका भागात छोट्या दगडाच्या आधारावर उभी असलेली एक उंच दगडी शिळा दिसते. या शिळेवर काही संकेत किंवा खुणा दिसून येतात.
स्थानिक परंपरेनुसार या शिळेची पूजा केली जात असावी, असे मानले जाते.
संतोषगडाच्या बांधकामातील दगड
संतोषगडाच्या बांधकामात जांभा खडकाचा वापर झालेला दिसून येतो. गडावरील काही दगड आकाराने मोठे आणि वजनदार आहेत.
या अजस्त्र दगडांची रचना आणि त्यांची मांडणी पाहताना त्या काळातील बांधकाम तंत्राबद्दल कुतूहल निर्माण होते.
.
गडावरील इतर अवशेष
संतोषगडावर जुन्या वाड्यांचे आणि इतर वास्तूंचे अनेक अवशेष दिसतात. काही ठिकाणी फक्त चौथरे शिल्लक राहिले आहेत.
गडावरील व्यवहारासाठी पूर्वी सदर असावी, असाही स्थानिक अंदाज सांगितला जातो. आज त्या वास्तूचे केवळ चौथरे किंवा पायाभूत अवशेष पाहायला मिळतात.
संतोषगड किल्ल्याचा इतिहास
संतोषगडाच्या स्थापनेबाबत निश्चित आणि सर्वमान्य लिखित पुरावे उपलब्ध नसल्यामुळे त्याच्या प्रारंभिक इतिहासाबाबत वेगवेगळे मतप्रवाह आढळतात.
स्थानिक माहितीनुसार हा किल्ला शालिवाहन किंवा यादव काळात बांधला गेला असावा, असा अंदाज व्यक्त केला जातो. त्यानंतर किल्ल्यावर विविध सत्तांचे नियंत्रण राहिले असावे.
किल्ल्याच्या इतिहासाबाबत सांगितली जाणारी प्रमुख क्रमवारी पुढीलप्रमाणे आहे:
प्रारंभीच्या काळात किल्ल्याची निर्मिती शालिवाहन किंवा यादव काळाशी जोडली जाते.
पुढे हा परिसर सुलतानशाही आणि बहामनी सत्तांच्या प्रभावाखाली असावा.
त्यानंतर किल्ल्यावर आदिलशाही राजवटीचे नियंत्रण होते.
पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात संतोषगडाचा समावेश झाला.
काही काळ किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला असावा.
त्यानंतर पुन्हा स्वराज्याच्या ताब्यात आल्याचे सांगितले जाते.
इ.स. १८१८ मध्ये मराठा सत्तेचा अस्त झाल्यानंतर ब्रिटिशांनी किल्ल्यावर नियंत्रण मिळवले.
ब्रिटिश काळात किल्ल्याच्या काही भागांची आणि प्रवेशद्वारांची तोडफोड झाल्याचे सांगितले जाते.
भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर हा ऐतिहासिक वारसा स्वतंत्र भारताचा भाग झाला.
टीप: संतोषगडाच्या प्रारंभिक बांधणीपासून विविध सत्तांमधील हस्तांतरणापर्यंतच्या काही बाबींसाठी उपलब्ध स्थानिक माहिती आणि परंपरा यांवर अवलंबून राहावे लागते. त्यामुळे त्यांना निश्चित इतिहास म्हणून मांडताना अधिकृत पुराव्यांची पडताळणी करणे योग्य ठरेल.
संतोषगडावर राहण्याची सोय
संतोषगडाच्या माथ्यावर राहण्याची विशेष व्यवस्था नाही. त्यामुळे मुक्काम करायचा असल्यास ताथवडी, फलटण किंवा आसपासच्या भागात राहण्याची व्यवस्था करणे योग्य ठरेल.
संतोषगडावर जेवणाची सोय
गडावर जेवणाची किंवा खाद्यपदार्थांची नियमित व्यवस्था नाही. त्यामुळे आवश्यक खाद्यपदार्थ स्वतःसोबत घेऊन जाणे योग्य आहे.
संतोषगडावर पिण्याचे पाणी
गडावरील विहीर सध्या पिण्यायोग्य दिसत नसल्यामुळे पिण्याचे पुरेसे पाणी सोबत घेऊन जाणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
संतोषगड किल्ल्यावर जाताना घ्यायची काळजी
संतोषगड हा उंच डोंगरावर असल्यामुळे गडभेटीपूर्वी काही गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात.
चढाईसाठी आरामदायी आणि मजबूत पादत्राणे वापरावीत.
पुरेसे पिण्याचे पाणी सोबत ठेवावे.
गडावरील भग्न तटबंदी, बुरुज आणि दरवाजांवर चढू नये.
विहिरीजवळ विशेष काळजी घ्यावी.
प्लास्टिक किंवा कचरा गडावर टाकू नये.
ऐतिहासिक वास्तूंवर नावे किंवा इतर खुणा करू नयेत.
पावसाळ्यात दगड आणि पायवाट निसरडी होऊ शकते, त्यामुळे अधिक काळजी घ्यावी.
गडावरील कोणत्याही पाण्याचा स्रोत पिण्यापूर्वी त्याची सुरक्षितता निश्चित करावी.
संतोषगड किल्ला का पाहावा?
संतोषगडावर भव्य राजवाडे किंवा पूर्णपणे शाबूत असलेल्या वास्तू आज पाहायला मिळत नसल्या तरी प्रवेशद्वारे, बुरुज, तटबंदी, देवड्या, कोठाराचे अवशेष, विहीर, मंदिरे आणि जुन्या वास्तूंची चौथरे यामुळे गडाचा ऐतिहासिक आराखडा समजून घेता येतो.
डोंगरमाथ्यावरून दिसणारा परिसर आणि नैसर्गिक संरक्षणाची रचना गडभेटीला वेगळा अनुभव देते. इतिहास, गड-किल्ले आणि सह्याद्रीच्या भटकंतीची आवड असणाऱ्यांसाठी संतोषगड एक अभ्यासपूर्ण भटकंतीचे ठिकाण ठरू शकतो.
निष्कर्ष
संतोषगड किल्ला हा सातारा जिल्ह्यातील फलटण तालुक्यातील ताथवडी गावाजवळचा ऐतिहासिक गिरीदुर्ग आहे. सुमारे २९०० फूट उंचीवर असलेल्या या गडावर आजही प्राचीन प्रवेशद्वारे, तटबंदी, बुरुज, कोठाराचे अवशेष, देवड्या, मंदिरे, विहीर आणि जुन्या वास्तूंचे चौथरे पाहायला मिळतात.
काळाच्या ओघात किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात पडझड झाली असली तरी उरलेले अवशेष महाराष्ट्राच्या गड-किल्ले वारशाची आठवण करून देतात. त्यामुळे गडावर भेट देताना इतिहासाचा आदर आणि वास्तूंचे संवर्धन ही प्रत्येक भटकंती करणाऱ्याची जबाबदारी आहे.
संतोषगड, महाराष्ट्र पर्यटन, ऐतिहासिक किल्ले, Santoshgad Fort, Forts in Maharashtra
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा
ही एक वैयक्तिक माहितीपर वेबसाईट आहे. येथे दिलेली माहिती अभ्यास व संदर्भासाठी आहे.
अधिकृत माहितीसाठी संबंधित सरकारी संकेतस्थळ पाहावे.