जामगाव भुईकोट किल्ला | Jamgav Bhuikot Killa | Jamgaon Fort Information in Marathi
महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक किल्ल्यांचा इतिहास पाहिला तर डोंगरी किल्ल्यांसोबतच अनेक महत्त्वाचे भुईकोट किल्ले देखील आढळतात. अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात असलेला जामगाव भुईकोट किल्ला हा अशाच ऐतिहासिक वास्तूंपैकी एक आहे.
जामगाव गावाजवळ असलेला हा किल्ला शिंदे घराण्याच्या इतिहासाशी जोडला जातो. किल्ल्याच्या विस्तीर्ण परिसरात तटबंदी, बुरुज, दरवाजे, जुनी मंदिरे, मशीद, वाडा आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात. सध्या किल्ल्याच्या परिसरात रयत शिक्षण संस्थेचे कृषी पॉलिटेक्निक कॉलेज तसेच डी.एड. कॉलेज कार्यरत आहे.
जामगाव भुईकोट किल्ला कोठे आहे?
जामगाव भुईकोट किल्ला अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात जामगाव गावाजवळ आहे. पारनेरपासून हा किल्ला सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर आहे.
किल्ला जामगावजवळील टेकडीला लागून बांधलेला आहे. किल्ल्याच्या एका बाजूची तटबंदी टेकडीच्या कडेला लागून असल्याचे दिसते.
जामगाव भुईकोट किल्ल्याचे क्षेत्रफळ
जामगावचा हा भुईकोट किल्ला सुमारे ८६ एकर परिसरात पसरलेला असल्याचे सांगितले जाते. किल्ल्याला एकूण २० बुरुज आणि चार दरवाजे असल्याची माहिती मिळते. यापैकी सध्या तीन दरवाजे बंद असून एका बाजूने किल्ल्यात प्रवेश करता येतो.
किल्ल्याची तटबंदी आजही अनेक ठिकाणी चांगल्या स्थितीत पाहायला मिळते.
जामगाव किल्ल्यावर कसे जावे?
अहिल्यानगरमार्गे
अहिल्यानगरहून भाळवणी गावाच्या दिशेने जावे. पुढे पारनेर रोडवर जाताना जामगाव गाव लागते. जामगावजवळच भुईकोट किल्ला आहे.
पुण्याहून जामगाव किल्ला
पुण्याहून शिक्रापूर – रांजणगाव – शिरूर – पारनेर असा प्रवास करता येतो. पारनेरहून भाळवणीच्या दिशेने गेल्यावर जामगाव किल्ल्याकडे जाता येते.
मुंबईकडून
मुंबईहून लोणावळा – चाकण – शिक्रापूर – शिरूर – पारनेर असा मार्ग घेऊन पुढे जामगावकडे जाता येते.
टाकळी ढोकेश्वरमार्गे
कल्याण–अहिल्यानगर मार्गावर असणाऱ्या टाकळी ढोकेश्वर गावातून पारनेरकडे जाणारा मार्ग आहे. या मार्गावर जामगाव किल्ल्याकडे जाता येते.
पारनेर ते जामगाव किल्ला अंतर: सुमारे १२ किमी
कल्याण ते जामगाव अंतर: सुमारे २०३ किमी
प्रवास करण्यापूर्वी प्रत्यक्ष रस्त्याची सद्यस्थिती आणि स्थानिक मार्गदर्शन तपासणे योग्य ठरेल.
जामगाव किल्ल्यातील वास्तू
जामगाव गावातून किल्ल्याकडे जाताना मुख्य रस्त्यापासून एक कच्चा रस्ता किल्ल्याच्या दिशेने जातो. या मार्गावरून पुढे गेल्यावर दोन्ही बाजूंना जुन्या वास्तूंचे अवशेष दिसतात.
पूर्वीचे जामगाव गाव किल्ल्याच्या परिसरात वसलेले होते, असे सांगितले जाते. जुन्या तटबंदीचे काही भाग आता नष्ट झालेले आहेत. या परिसरात पुढे विस्तीर्ण वाडा पाहायला मिळतो.
राम मंदिर
किल्ल्याच्या परिसरात प्रवेश करताना डाव्या बाजूस राम मंदिर पाहायला मिळते. मंदिराची रचना चौकोनी असून त्यावर कळस आहे.
मंदिरामध्ये श्रीराम, लक्ष्मण आणि सीता यांच्या मूर्ती आहेत. सध्या या मंदिराकडे काही प्रमाणात दुर्लक्ष झाल्याचे दिसते.
हनुमान मंदिर
राम मंदिराजवळच एक छोटेसे हनुमान मंदिर आहे. हे मंदिर किल्ल्याच्या परिसरातील जुन्या धार्मिक वास्तूंपैकी एक आहे.
विठ्ठल मंदिर
राम मंदिराच्या पुढील भागात काही अंतरावर विठ्ठल मंदिर पाहायला मिळते. किल्ल्याच्या जुन्या वास्तूंमध्ये या मंदिराचाही समावेश होतो.
तीन कमानी मशीद
किल्ल्याच्या परिसरात तीन कमानींची मशीद पाहायला मिळते. तीन कमानी असल्यामुळे तिला स्थानिक पातळीवर तीन कमानी मशीद असे म्हटले जाते.
वाड्याच्या दुसऱ्या बाजूस विटांनी बांधलेले आणखी एक छोटे जुने मुस्लिम प्रार्थनास्थळ असल्याचेही दिसते.
या वास्तू जामगावच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशातील विविधतेची आठवण करून देतात.
वाड्याचे मुख्य प्रवेशद्वार
तीन कमानी मशिदीकडून पुढे गेल्यावर वाड्याचे मुख्य प्रवेशद्वार दिसते. मुख्य दरवाजा दोन्ही बाजूंच्या बुरुजांच्या मधोमध बांधलेला आहे.
मुख्य प्रवेशद्वाराच्या खालील बाजूस चोर दरवाजा देखील असल्याचे पाहायला मिळते.
किल्ल्याच्या परिसरात सध्या महाविद्यालयीन वापर असल्यामुळे येथील काही भाग शैक्षणिक कामासाठी वापरला जातो.
पहारेकऱ्यांच्या देवड्या
मुख्य प्रवेशद्वारातून किल्ल्यात प्रवेश केल्यानंतर पहारेकऱ्यांसाठी असलेल्या देवड्या पाहायला मिळतात.
आजही या भागाची रचना मोठ्या प्रमाणात टिकून आहे. त्यामुळे किल्ल्याच्या संरक्षण व्यवस्थेची कल्पना येते.
पागा
चोर दरवाजातून पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूस घोडे बांधण्यासाठी वापरली जाणारी पागा असल्याचे अवशेष पाहायला मिळतात.
ऐतिहासिक काळात घोडदळाचे महत्त्व लक्षात घेता किल्ल्याच्या परिसरातील पागा हा महत्त्वाचा भाग होता.
जामगाव किल्ल्यातील वाडा
किल्ल्याच्या परिसरातील प्रमुख आकर्षण म्हणजे विस्तीर्ण वाडा.
झाडाझुडपांमधून पुढे गेल्यावर आठ पायऱ्या चढून वाड्याच्या भागात जाता येते. हा वाडा दुमजली असून त्यामध्ये अनेक खोल्या आहेत.
सध्या या परिसरात रयत शिक्षण संस्थेचे कृषी पॉलिटेक्निक कॉलेज आणि डी.एड. कॉलेज चालते.
वाड्याच्या बांधकामामध्ये विशेष कोरीव काम मोठ्या प्रमाणात दिसत नाही. काही भागांमध्ये विटांचा वापर केलेला दिसतो. वाड्याच्या बाहेरील बाजूस प्रशस्त विहीरही आहे.
जामगाव किल्ल्याचे बुरुज
जामगाव भुईकोट किल्ल्याला एकूण २० बुरुज असल्याची माहिती दिली जाते. अनेक बुरुज आजही भक्कम अवस्थेत उभे आहेत.
बुरुजावर जाण्यासाठी तटबंदीच्या बाजूला पायऱ्यांची व्यवस्था केलेली आहे.
किल्ल्याच्या तटबंदीमध्ये ठिकठिकाणी जंग्या पाहायला मिळतात.
जंग्या म्हणजे काय?
किल्ल्याच्या तटबंदीमध्ये शत्रूवर मारा करण्यासाठी केलेल्या छोट्या चौकोनी किंवा अरुंद खाचा म्हणजे जंग्या.
या जंग्यांमधून सैनिक बाहेरील भागावर लक्ष ठेवून शत्रूवर मारा करू शकत असत.
जामगाव भुईकोट किल्ल्याचा इतिहास
जामगाव भुईकोट किल्ल्याचा संबंध शिंदे घराण्याशी जोडला जातो.
पेशव्यांच्या काळात राणोजी शिंदे हे बाजीराव पेशव्यांचे सहकारी होते. राणोजी शिंदे यांच्या वंशजांशी जामगावच्या या वास्तूचा संबंध असल्याचे सांगितले जाते.
राणोजी शिंदे यांना पाच पुत्र होते. त्यातील पाचवे पुत्र महादजी शिंदे होते. महादजी शिंदे यांच्या काळात या परिसरातील वाड्याची निर्मिती आणि डागडुजी झाल्याचे सांगितले जाते.
महादजी शिंदे
महादजी शिंदे हे मराठा इतिहासातील महत्त्वाचे सेनानी होते. इ.स. १७६१ च्या पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात ते जखमी झाले होते.
पानिपतानंतर उत्तर भारतातील मराठ्यांचे राजकीय आणि लष्करी स्थान पुन्हा मजबूत करण्यात महादजी शिंदे यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
त्यांनी युरोपीय, विशेषतः फ्रेंच लष्करी प्रशिक्षणाचा उपयोग करून आधुनिक पद्धतीचे सैन्य उभारले. उत्तर भारतातील मराठ्यांचा प्रभाव वाढविण्यात त्यांचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते.
महादजी शिंदे यांचा मृत्यू इ.स. १७९४ मध्ये झाला.
«टीप: महादजी शिंदे यांच्या जीवनातील घटना आणि जामगाव वाड्याच्या बांधकामाचा अचूक कालखंड याबाबत स्थानिक परंपरा आणि विविध ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये फरक आढळू शकतो. त्यामुळे अभ्यासपूर्ण लेखनासाठी उपलब्ध पुरातत्त्वीय व ऐतिहासिक स्रोतांचा संदर्भ घेणे योग्य ठरेल.»
किल्ल्यावर राहण्याची सोय
जामगाव किल्ल्यावर पर्यटकांसाठी स्वतंत्र राहण्याची व्यवस्था उपलब्ध नाही.
किल्ल्याच्या परिसराचा शैक्षणिक वापर होत असल्यामुळे स्थानिक नियमांचे पालन करूनच परिसर पाहावा.
जेवणाची सोय
किल्ल्यावर विशेष भोजनाची व्यवस्था नाही. पारनेर येथे भोजनाची व्यवस्था करता येऊ शकते.
पिण्याचे पाणी
किल्ल्यावर पर्यटकांसाठी स्वतंत्र पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था उपलब्ध नसल्यामुळे प्रवास करताना स्वतःचे पाणी सोबत ठेवणे योग्य आहे.
जामगाव किल्ला पाहण्यासाठी किती वेळ लागतो?
किल्ल्याचा बाहेरील परिसर पाहण्यासाठी साधारण अर्धा तास ते एक तास पुरेसा ठरू शकतो. मात्र वाडा आणि इतर वास्तू पाहण्यासाठी अधिक वेळ लागू शकतो.
किल्ल्याच्या परिसरात महाविद्यालय सुरू असल्यामुळे तेथील नियमांचे पालन करणे आणि संबंधितांची परवानगी घेणे आवश्यक आहे. रविवारी महाविद्यालयाला सुट्टी असल्याने परिसर पाहण्यासाठी तुलनेने योग्य वेळ असू शकतो; मात्र प्रत्यक्ष भेटीपूर्वी प्रवेशाची परवानगी उपलब्ध आहे का, हे स्थानिक पातळीवर तपासावे.
जामगाव भुईकोट किल्ल्यावर काय पाहाल?
जामगाव किल्ल्याला भेट दिल्यावर खालील ऐतिहासिक वास्तू पाहता येतात:
जामगाव भुईकोट किल्ल्याला भेट देताना लक्षात ठेवा
किल्ल्याच्या परिसरात सध्या शैक्षणिक संस्था कार्यरत असल्यामुळे तेथील शिस्त आणि नियमांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे.
जुन्या वास्तूंवर चढणे, दगड किंवा अवशेषांना नुकसान करणे, कचरा टाकणे आणि धार्मिक स्थळांचा अवमान करणे टाळावे.
किल्ला हा आपल्या इतिहासाचा ठेवा असल्यामुळे तो पुढील पिढ्यांसाठी जतन करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
निष्कर्ष
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यात असलेला जामगाव भुईकोट किल्ला हा शिंदे घराण्याच्या इतिहासाशी जोडलेला महत्त्वाचा ऐतिहासिक परिसर आहे. विस्तीर्ण तटबंदी, बुरुज, वाडा, मंदिरे, मशीद आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष यामुळे या ठिकाणी इतिहासप्रेमींना अनेक गोष्टी पाहायला मिळतात.
डोंगरी किल्ल्यांपेक्षा वेगळ्या प्रकारची रचना असलेला हा भुईकोट किल्ला अहिल्यानगर आणि पारनेर परिसरातील ऐतिहासिक स्थळांच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आहे.
जामगाव भुईकोट किल्ला – Jamgav Bhuikot Killa – Jamgaon Fort याविषयी माहिती
कोणत्याही टिप्पण्‍या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा
ही एक वैयक्तिक माहितीपर वेबसाईट आहे. येथे दिलेली माहिती अभ्यास व संदर्भासाठी आहे.
अधिकृत माहितीसाठी संबंधित सरकारी संकेतस्थळ पाहावे.