केळवे पाणकोट किल्ला माहिती | Kelve Pankot Killa Mahiti | Kelve Pankot Fort History, Location, How to Reach

 

केळवे पाणकोट किल्ला माहिती | Kelve Pankot Killa Mahiti | Kelve Pankot Fort History, Location, How to Reach

महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील समुद्रकिनाऱ्यावर अनेक ऐतिहासिक वास्तू आणि किल्ले आजही आपल्या इतिहासाची साक्ष देत उभे आहेत. त्यापैकी केळवे पाणकोट किल्ला (Kelve Pankot Fort) हा अरबी समुद्राच्या किनाऱ्याजवळ असलेला एक छोटासा समुद्री किल्ला आहे.

समुद्राच्या लाटांमुळे आणि काळाच्या ओघात या किल्ल्याची मोठ्या प्रमाणात झीज झाली आहे. जांभा दगडांनी बांधलेली तटबंदी, जंग्या, फांज्या, दरवाजे, पाण्याची टाकी, विहीर आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष यामुळे या किल्ल्याला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

केळवे पाणकोट किल्ल्याची थोडक्यात माहिती

किल्ल्याचे नाव : केळवे पाणकोट किल्ला

इंग्रजी नाव : Kelve Pankot Fort / Kelve Pankot 

किल्ला प्रकार : समुद्री किल्ला / पाणकोट

ठिकाण : केळवे, पालघर जिल्हा,

 महाराष्ट्रसमुद्र : अरबी.

 समुद्रबांधकामातील प्रमुख दगड : जांभा दगड

इतिहास : पोर्तुगीज व मराठा काळाशी संबंधित.

सध्याची अवस्था : जीर्ण व दुर्लक्षित.

भेटीसाठी वेळ : साधारण अर्धा तास पुरेसा.

राहण्याची सोय : किल्ल्यावर नाही.

जेवणाची सोय : किल्ल्यावर नाही; केळवे गावात उपलब्ध होऊ शकते

केळवे पाणकोट किल्ला कोठे आहे?

केळवे पाणकोट किल्ला महाराष्ट्रातील पालघर जिल्ह्यातील केळवे गावाजवळ अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. केळवे हे मुंबई आणि पालघर परिसरातून रेल्वे व रस्त्याने पोहोचता येणारे ठिकाण आहे.

केळवे समुद्रकिनाऱ्याजवळ पोहोचल्यानंतर कोळीवाड्याच्या परिसरातून समुद्रकिनारी जाता येते. समुद्रकिनाऱ्याच्या दिशेने पुढे गेल्यावर हा छोटासा समुद्री किल्ला दिसून येतो.

केळवे पाणकोट किल्ल्यावर कसे जावे?

मुंबईहून केळवे पाणकोट किल्ल्याकडे

मुंबईहून रेल्वे किंवा रस्त्याने पालघर परिसरात जाता येते. रेल्वेने केळवे रोड स्थानकावर उतरून पुढे स्थानिक रिक्षा किंवा उपलब्ध स्थानिक वाहतुकीने केळवे बीच परिसरात जाता येते.

केळवे स्टेशनजवळून केळवे बीचकडे जाणारा मार्ग घ्यावा. पुढे भगवानगडाच्या दिशेने जाणाऱ्या रस्त्यावरून चौकात आल्यावर कस्टम इमारतीजवळून कोळीवाड्याकडे जाता येते. कोळीवाड्यातून पुढे समुद्रकिनाऱ्याच्या दिशेने चालत गेल्यावर केळवे पाणकोट किल्ला दिसतो.

रस्त्याने प्रवास

मुंबई तसेच वसई परिसरातून रस्त्याने केळवे येथे पोहोचता येते. मुंबई-वसई परिसरातून पुढे पालघरच्या दिशेने प्रवास करून केळवे गावाकडे जाता येते.

महत्त्वाचे : 

समुद्रकिनाऱ्यावरून किल्ल्याकडे जाताना भरती आणि ओहोटीची वेळ लक्षात घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

केळवे पाणकोट किल्ल्याची रचना

केळवे समुद्रकिनारी पोहोचल्यावर समुद्रसपाटीजवळ असलेली जांभा दगडांची तटबंदी असलेली एक छोटी आणि काहीशी होडीच्या आकाराची वास्तू नजरेस पडते. हाच केळवे पाणकोट किल्ला आहे.

समुद्राच्या सततच्या लाटा आणि खाऱ्या पाण्यामुळे किल्ल्याच्या तटबंदीची मोठ्या प्रमाणात झीज झाली आहे. काही ठिकाणी दगड ढासळले असून तटबंदीतील आतील दगडांचे सांधेही उघडे पडलेले दिसतात.

तटबंदी :

केळवे पाणकोट किल्ल्याची तटबंदी आजही काही प्रमाणात मजबूत अवस्थेत दिसते. मात्र समुद्राच्या पाण्यामुळे तिची झीज होत आहे.

तटबंदीच्या काही भागातील दगड ढासळले आहेत. समुद्राच्या भरतीच्या पाण्याचा थेट संपर्क येणाऱ्या भागात दगडांच्या बांधकामावर मोठा परिणाम झालेला दिसतो.

किल्ल्याच्या संरक्षणव्यवस्थेचा अभ्यास करताना ही तटबंदी विशेष लक्षवेधी ठरते.

 जंग्या आणि फांज्या

किल्ल्याच्या तटबंदीमध्ये ठिकठिकाणी जंग्या आणि फांज्या पाहायला मिळतात.

जंग्यांचा उपयोग शत्रूवर बंदुकीने किंवा बाणांनी निशाणा साधण्यासाठी केला जात असे. तर फांज्यांचा उपयोग तोफांचा मारा करण्यासाठी केला जात असे.

तटबंदीच्या वरच्या भागात टेहळणीसाठी गवाक्षेही दिसून येतात. यावरून किल्ल्याचा उपयोग केवळ निवासासाठी नसून समुद्रमार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठीही केला जात असावा, असे दिसते.

 तटबंदीच्या आतील बाजूचा रस्ता

तटबंदीच्या आतील बाजूने एक लहान रस्ता आहे.

संकटकाळात पहारा देणे तसेच शस्त्रे आणि दारूगोळा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वेगाने पोहोचवण्यासाठी अशा मार्गांचा उपयोग केला जात असावा.

 दुमजली वास्तूंचे अवशेष

किल्ल्याच्या परिसरात काही जुन्या दुमजली वास्तूंचे अवशेष पाहायला मिळतात.

या वास्तू तत्कालीन निवासी किंवा प्रशासकीय वापराच्या असाव्यात, असा अंदाज बांधता येतो. भिंतींमधील उंच गवाक्षे आणि लाकडी बांधकामासाठी केलेल्या खाचा पाहिल्यावर पूर्वी येथे दुमजली वास्तू असाव्यात असे जाणवते.

काळाच्या ओघात लाकडी भाग नष्ट झाले आहेत; मात्र दगडी भिंतींचे काही अवशेष आजही शिल्लक आहेत.

. किल्ल्याचे प्रवेशद्वार

किल्ल्याचा प्रवेश पश्चिम बाजूला असल्याचे दिसून येते.

समुद्राच्या जवळ असल्यामुळे भरतीच्या वेळी पाण्याचा किल्ल्याच्या काही भागापर्यंत संपर्क येतो. त्यामुळे किल्ल्याची रचना समुद्राच्या परिस्थितीचा विचार करून करण्यात आली असावी.

पूर्व बाजूला उंच गवाक्षातून किल्ल्याच्या आतील भागात प्रवेश करता येतो. ओहोटीच्या वेळी येथे चढून प्रवेश करावा लागतो, तर भरतीच्या वेळी या भागात पाणी येऊ शकते.

आतील बाजूला दरवाजासाठी केलेला अडसरही पाहायला मिळतो.

. दुहेरी संरक्षण व्यवस्था

किल्ल्याच्या बाहेरील तटबंदीच्या आत थोड्या अंतरावर आणखी एक भिंत आणि दरवाजा आहे.

बाहेरील तटबंदीला शत्रूने नुकसान केले तरी आतील तटबंदीमुळे संरक्षण करता यावे, अशा प्रकारची ही संरक्षण व्यवस्था असावी.

आत गेल्यानंतर आणखी एक दरवाजा दिसतो. त्यामुळे किल्ल्याची रचना संरक्षणाच्या दृष्टीने विचारपूर्वक करण्यात आली असल्याचे जाणवते.

. पाण्याचे टाके

किल्ल्यावर बांधीव पाण्याचे टाके किंवा तलावासारखी रचना पाहायला मिळते.

आज हे पाण्याचे टाके कोरडे असून त्याची अवस्था खराब झालेली आहे. समुद्रकिनाऱ्यावरील किल्ल्यांमध्ये पाण्याचा साठा करणे अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्यामुळे या टाक्याचा उपयोग किल्ल्यातील लोकांसाठी पाणी साठवण्यासाठी केला जात असावा.

. अर्धवर्तुळाकार विहीर

किल्ल्यावर तिसऱ्या दरवाजाजवळ काही अंतरावर एक अर्धवर्तुळाकार विहीर आहे.

सध्या ही विहीर काही प्रमाणात माती आणि इतर वस्तूंनी मुजलेली अवस्थेत आहे. किल्ल्यातील पाण्याच्या व्यवस्थेचा अभ्यास करताना ही विहीर महत्त्वाची ठरते.

केळवे पाणकोट किल्ल्याचा इतिहास

केळवे पाणकोट किल्ल्याचा इतिहास पोर्तुगीज काळाशी संबंधित असल्याचे मानले जाते.

दांडा खाडीमार्गे होणाऱ्या व्यापारी जहाजांच्या वाहतुकीवर नियंत्रण ठेवणे आणि त्यातून जकात वसूल करणे, हा या किल्ल्याच्या निर्मितीमागील प्रमुख उद्देश असल्याचे सांगितले जाते.

समुद्रकिनाऱ्यावरील त्याचे स्थान पाहता समुद्री वाहतूक आणि किनारपट्टीच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने या किल्ल्याला महत्त्व असावे.

चिमाजी अप्पांच्या मोहिमेतील उल्लेख

इ.स. १७३९ मध्ये चिमाजी अप्पांनी पोर्तुगीजांविरुद्ध केलेल्या मोहिमेच्या काळातील पत्रव्यवहारात केळवे पाणकोट किल्ल्याचा उल्लेख आढळतो, अशी माहिती उपलब्ध आहे.

या मोहिमेदरम्यान केळवे परिसरातील इतर किल्ल्यांसोबत हा पाणकोटही मराठा सत्तेच्या ताब्यात आला.

यानंतरच्या काळातील या किल्ल्याविषयीच्या नोंदी तुलनेने कमी प्रमाणात उपलब्ध आहेत.

सध्याची केळवे पाणकोट किल्ल्याची अवस्था

आज केळवे पाणकोट किल्ला दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.

समुद्राच्या खाऱ्या पाण्यामुळे तसेच सततच्या लाटांमुळे किल्ल्याच्या तटबंदीची झीज होत आहे. काही ठिकाणी दगड ढासळले आहेत आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेषही नष्ट होत आहेत.

हा किल्ला महाराष्ट्राच्या सागरी इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग असल्यामुळे त्याचे संवर्धन आणि संरक्षण होणे गरजेचे आहे.

केळवे पाणकोट किल्ला पाहण्यासाठी योग्य वेळ

केळवे पाणकोट किल्ला पाहण्यासाठी भरती-ओहोटीची वेळ तपासून जाणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

समुद्रकिनाऱ्यालगत किल्ला असल्यामुळे भरतीच्या वेळी पाण्याची पातळी वाढू शकते. त्यामुळे शक्यतो स्थानिक व्यक्तींकडून भरती-ओहोटीची माहिती घेऊनच किल्ल्याकडे जावे.

किल्ला पाहण्यासाठी साधारण अर्धा तास पुरेसा असतो. मात्र परिसर, समुद्रकिनारा आणि ऐतिहासिक वास्तू व्यवस्थित पाहायच्या असल्यास अधिक वेळ ठेवणे चांगले.

राहण्याची व जेवणाची सोय

केळवे पाणकोट किल्ल्यावर राहण्याची किंवा जेवणाची कोणतीही विशेष सोय नाही.

राहण्यासाठी आणि जेवणासाठी केळवे गावातील उपलब्ध हॉटेल, लॉज किंवा स्थानिक निवासव्यवस्थेचा उपयोग करता येतो.

किल्ल्यावर जाताना पिण्याचे पाणी, आवश्यक खाद्यपदार्थ आणि इतर मूलभूत वस्तू सोबत ठेवणे योग्य ठरेल.

केळवे पाणकोट किल्ल्याला भेट देताना महत्त्वाच्या सूचना

किल्ल्यावर जाण्यापूर्वी भरती-ओहोटीची वेळ तपासा.

समुद्रकिनाऱ्यावरून जाताना समुद्राच्या पाण्यापासून सुरक्षित अंतर ठेवा.

पावसाळ्यात आणि खराब हवामानात विशेष काळजी घ्या.

जीर्ण तटबंदीवर चढणे टाळा.

किल्ल्याच्या ऐतिहासिक वास्तूंना नुकसान करू नका.

प्लास्टिक किंवा कचरा परिसरात टाकू नका.

पिण्याचे पाणी सोबत ठेवा.

स्थानिक नागरिकांचा सल्ला घेऊन समुद्रकिनारी मार्गाचा वापर करा.

एकट्याने जाण्यापेक्षा समूहाने जाणे अधिक सुरक्षित आहे.

किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व लक्षात घेऊन त्याचे संवर्धन करण्यास हातभार लावा.

केळवे पाणकोट किल्ला – थोडक्यात

केळवे पाणकोट किल्ला हा पालघर जिल्ह्यातील अरबी समुद्रकिनाऱ्यावर असलेला एक छोटासा ऐतिहासिक समुद्री किल्ला आहे. पोर्तुगीज काळात समुद्री वाहतूक आणि जकात वसुलीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी त्याचा उपयोग होत असल्याचे मानले जाते.

इ.स. १७३९ मध्ये चिमाजी अप्पांच्या पोर्तुगीजांविरुद्धच्या मोहिमेदरम्यान या किल्ल्याचा उल्लेख आढळतो. त्यानंतर हा किल्ला मराठा सत्तेच्या ताब्यात आला.

आज समुद्राच्या लाटांमुळे आणि दुर्लक्षामुळे किल्ल्याची अवस्था जीर्ण झाली असली तरी तटबंदी, जंग्या, फांज्या, दरवाजे, पाण्याचे टाके, विहीर आणि जुन्या वास्तूंचे अवशेष यामुळे इतिहासप्रेमी आणि भटकंती करणाऱ्या पर्यटकांसाठी हा किल्ला आकर्षणाचा विषय ठरतो.

केळवे पाणकोट किल्ला म्हणजे महाराष्ट्राच्या सागरी इतिहासाची एक छोटी पण महत्त्वपूर्ण खूण आहे.

केळवे पाणकोट किल्ला: इतिहास, माहिती, प्रवास मार्ग व पाहण्यासारखी ठिकाणे | Kelve Pankot Fort